Levh-i Mahfuz ve Simülasyon

Karanlık bir orman kenarı. Bir geyik çayırın üstünden geçiyor. Ama geyik tek değil: arkasında, geçtiği her noktada, bir önceki anın geyiği duruyor; onun arkasında bir öncekinin. Hepsi olduğu yerde ve olduğu anda donmuş. Biraz uzaktan bakınca bir hayvan değil, ormanın içinden kıvrılarak geçen uzun, tüylü bir gövde görüyorsunuz.

Görüntü Bilawal Sidhu’nun bir paylaşımından. Yöntem şaşırtıcı derecede sade: nerede çekildiği bilinen sıradan bir video, her karesi ayrı bir 3B “gauss bulutuna” çevriliyor ve her bulut tam olarak olduğu yere, olduğu zamana bırakılıyor. Uzay ve zaman, dört boyutta yeniden kurulmuş. Sidhu altına tek bir soru yazmış: Yüksek boyutlu varlıklar bizi böyle mi görüyor, her anı bir arada?

Sonra Kurt Vonnegut’u anıyor. Mezbaha No. 5’teki Tralfamadorlular zamanı dördüncü bir boyut olarak görür; bir dağ silsilesine bakar gibi bütün anlara birden bakarlar. Onların gözünde insan, tek bir anda duran bir beden değildir. “Büyük kırkayaklardır: bir ucunda bebek bacakları, öbür ucunda yaşlı bacakları.” Sidhu ekliyor: dört ayaklı dostlarımız için de geçerliymiş.

O geyiği izlerken aklıma çocukken duyduğum bir kelime geldi: Levh-i Mahfuz. Olmuş ve olacak her şeyin tek bir yüzeye, bir arada yazıldığı korunan levha. Ve fark ettim ki simülasyon teorisi dediğimiz şey, Türk tasavvufunun yüzyıllardır sorduğu soruların bir kısmını, sadece yeni bir kelime dağarcığıyla yeniden soruyor.

Özet: Bu bir ispat yazısı değil. Ne tasavvuf simülasyon teorisini doğrular ne de fizik tasavvufu. Ama ikisi aynı sezginin etrafında dolaşıyor: gördüğümüz dünya, görmediğimiz bir yazının okunuşu olabilir.

kırkayak

Sidhu’nun geyiğini burada yeniden kuralım. Aşağıdaki çayırda bir geyik yürüyor. Onu üç ayrı gözle izleyebilirsiniz: bizim gibi, yalnızca şimdiyi görerek; Sidhu’nun kamerası gibi, geçmişi olduğu yerde bırakarak; ya da Tralfamadorlular gibi, henüz yaşanmamış adımlar da dahil, hepsini birden görerek.

1908’de matematikçi Hermann Minkowski, Einstein’ın özel görelilik kuramını tek bir geometriye dönüştürdü ve şunu söyledi: “Bundan böyle kendi başına uzay ve kendi başına zaman gölgelere dönüşmeye mahkûm; yalnızca ikisinin bir tür birliği bağımsız bir gerçeklik olarak kalacak.” Fizikçiler bu birliğe uzay-zaman, bir nesnenin onun içinden geçen izine de dünya çizgisi der. Yukarıda zamanı eksen olarak açtığınızda gördüğünüz şekil, geyiğin dünya çizgisi.

Bu tabloyu ciddiye alanlara göre (felsefede buna “blok evren” denir) geçmiş yok olmuş, gelecek de henüz gelmemiş değildir; ikisi de uzay-zamanın başka bölgeleridir, tıpkı Ankara’nın şu an İstanbul’dan bakınca görünmese de var olması gibi. Einstein, 1955’te ölen dostu Michele Besso’nun ailesine yazdığı mektupta şöyle der: “Bizim gibi fiziğe inananlar için geçmiş, şimdi ve gelecek arasındaki ayrım, ne kadar inatçı olsa da bir yanılsamadan ibarettir.”

Tasavvufun bunun için eski bir terimi var: ân-ı dâim, “sürekli an.” İlahi katta zaman akmaz; ezel ile ebed tek bir “şimdi” içinde durur. Hac suresi “Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir” der. Levh-i Mahfuz’u bir kitap gibi düşünmeye alışkınız: satır satır, sayfa sayfa okunan. Belki doğrusu, onu bir levha gibi düşünmek. Yazının hepsinin aynı anda göründüğü bir yüzey. Sidhu’nun geyiği, o yüzeyin küçük bir parçası gibi.

korunan levha

Kur’an’da kelime bir kez geçer. Burûc suresinin son iki ayeti: “Hayır, o şerefli bir Kur’an’dır; Levh-i Mahfuz’dadır.” Levh, üzerine yazı yazılabilen düz yüzey demek; mahfuz, korunmuş. Silinmekten ve değiştirilmekten korunmuş bir yazı yüzeyi.

Başka ayetler aynı kitabı başka adlarla anar: Ümmü’l-Kitâb, “ana kitap”; İmâm-ı Mübîn, “apaçık kütük.” Yâsîn suresi “Her şeyi apaçık bir kütükte saymışızdır” der. En’âm suresi daha da ileri gider: yaş ya da kuru, düşen tek bir yaprak bile o kitabın dışında değildir.

Kitabı kim yazdı? Ebû Dâvûd ve Tirmizî’nin aktardığı bir hadise göre Allah’ın ilk yarattığı şey kalemdir. Ona “Yaz!” der. Kalem sorar: “Ne yazayım?” Cevap: “Kıyamete kadar olacak her şeyin kaderini.”

Bir programcıya bu sahneyi anlatın, size bir tohumdan bahsedecektir. Minecraft’ta bir sayı yazarsınız ve o sayıdan dağlar, mağaralar, köyler çıkar. Aynı sayıyı yazan herkes, dünyanın öbür ucunda bile, aynı dağlara çıkar. Bütün dünya o kısa sayının içinde katlanmış hâlde bekler; kurallar onu açar.

Yukarıdaki levha 1970’te John Conway’in icat ettiği Hayat Oyunu. Dört kural var: yalnız kalan hücre ölür, kalabalıkta kalan ölür, iki ya da üç komşusu olan yaşar, tam üç komşusu olan boş hücrede hayat başlar. O kadar. Ama bu dört kuraldan yürüyen, çoğalan, hatta hesap yapan yapılar çıkar. Oyunun içinden bakan biri için bu dünyanın kaderi, ilk kareye yazılan tohumla birlikte çoktan belirlenmiştir.

1814’te Laplace aynı şeyi evren için söyledi: her parçacığın konumunu ve hızını bilen bir zekâ için “hiçbir şey belirsiz olmazdı; gelecek de geçmiş gibi gözünün önünde dururdu.” Fizik tarihine “Laplace’ın cini” diye geçen bu zekâ, aslında Levh-i Mahfuz’u okuyabilen biridir.

Ama levhaya dokunduğunda ne oldu? İmza değişti, dünya başka bir yola saptı. İslam düşüncesinin en eski tartışmalarından biri tam burada başlar. Ra’d suresi 39. ayet: “Allah dilediğini siler, dilediğini sabit bırakır. Ana kitap O’nun katındadır.” Müfessirlerin bir kısmı buradan iki levha çıkarır. Biri hiç değişmeyen Levh-i Mahfuz; diğeri, silinip yeniden yazılan Levh-i Mahv u İsbât. Duanın kaderi değiştirdiği yer burasıdır. Bir simülasyoncu buna “tohum sabit, çalışma zamanı değişken” derdi.

On sekizinci yüzyılda Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu gerilimi Tefviznâme’sinde tek bir beyitle çözmeye çalışır: Hak şerleri hayreyler, zannetme ki gayreyler. Yazıyı yazan başkası değil; okuduğun her satır, sen anlamasan da, bir bütünün parçası.

üç ihtimal

2003’te Oxford’lu filozof Nick Bostrom kısa bir makale yayımladı: “Bir bilgisayar simülasyonunda mı yaşıyorsunuz?” Makale “evet” demiyor. Daha rahatsız edici bir şey söylüyor: aşağıdaki üç önermeden en az biri neredeyse kesin olarak doğru.

1. İnsanlık düzeyindeki medeniyetlerin neredeyse hiçbiri, gerçekçi simülasyonlar çalıştıracak teknolojik olgunluğa ulaşamaz.
2. Ulaşanların neredeyse hiçbiri, atalarının simülasyonunu çalıştırmakla ilgilenmez.
3. Bizim gibi deneyimleri olan zihinlerin neredeyse tamamı simülasyondadır.

Mantık basit bir sayım. Olgunlaşan tek bir medeniyet bile binlerce “ata simülasyonu” çalıştırırsa, simüle edilmiş zihinlerin sayısı gerçek olanları kat kat geçer. O zaman rastgele seçilmiş bir bilincin, mesela sizin, gerçek olan tarafta olma ihtimali küçülür. Kendiniz deneyin.

Tasavvuf kitaplarında sık sık aktarılan bir söz vardır: “İnsanlar uykudadır, ölünce uyanırlar.” Hz. Ali’ye nispet edilir; sûfîler onu hadis gibi dilden dile taşımıştır. Bostrom’un üçüncü ihtimali, bu sözün istatistik diliyle söylenmiş hâli gibidir. Fark şurada: Bostrom’un simülasyonunda uyanınca bir laboratuvar görürsünüz. Sûfînin rüyasında uyanınca, rüyayı görenin kim olduğunu sorarsınız.

her an yeniden

Eşarî kelâmcıları, onuncu yüzyıldan itibaren, çok tuhaf bir evren tarif etti. Her şey bölünemeyen parçacıklardan, cevher-i ferdlerden oluşur. Renk, sıcaklık, hareket gibi nitelikler (arazlar) ise bir an bile kalıcı değildir. Formülleri kısaydı: araz iki zamanda baki kalmaz. Dünya bir an var olur, yok olur, bir sonraki anda yeniden yaratılır. Süreklilik dediğimiz şey, art arda gelen yaratılışların arasındaki boşluğu fark edememektir.

Bu bir oyun motorunun tarifi. Ekrandaki karakter yürümüyor; saniyede altmış kez silinip bir adım ötede yeniden çiziliyor. Rahmân suresi “O, her an bir iştedir” der. İbnü’l-Arabî, Kâf suresindeki “yeni bir yaratılış” ifadesinden yola çıkarak buna tecdîd-i halk adını verir: âlemin her nefeste yenilenmesi.

Konya’da Mevlânâ aynı fikri bir görüntüyle anlatır. Mesnevî’nin birinci cildinde, serbestçe aktarırsak: her nefeste dünya da biz de yenileniriz ama yenilendiğimizden habersiz, kendimizi kalıcı sanırız. Ömür bir ırmak gibi yeni yeni akar, bedende ise bir süreklilik görünür. O süreklilik hızdan doğar: ucunda ateş olan bir çubuğu hızla çevirirsen, göz o ateşi uzun bir çizgi görür.

bakınca yazılan dünya

Sidhu’nun geyiği geçmişi kaydediyordu. Aynı alanın öbür ucunda geleceği üreten sistemler var: dünya modelleri. Bir video oyununda dağın arkasına dolaştığınızda, dağın arkası siz oraya bakana kadar yoktur; motor kameranın görmediği her şeyi çizmeyi bırakır (buna frustum culling denir). Dünya modelleri bunu bir adım ileri götürüyor. Google DeepMind’ın Genie 3’ü, bir metin komutundan saniyede 24 karelik, içinde dolaşabildiğiniz bir dünya üretiyor. Ortada önceden modellenmiş bir dağ, bir ev, bir ağaç yok. Siz sağa döndüğünüzde model sağda ne olması gerektiğini tahmin ediyor ve çiziyor.

Bu modellerin en büyük derdi tutarlılık. Bir duvara boya sürüp arkanızı dönüyorsunuz; geri baktığınızda boya hâlâ orada mı? Genie 3 bunu birkaç dakika koruyabiliyor. Daha önceki modellerde bakışınızdan çıkan her şey unutuluyor, geri döndüğünüzde başka bir şeyle değiştiriliyordu. Dünyanın bir hafızası, bir levhası yoktu.

Gazâlî, Tehâfüt’te pamuğun ateşe değince yanmasını örnek verir. Ateş pamuğu yakmaz, der; yakan Allah’tır. Biz yalnızca bu iki olayın hep art arda geldiğini görürüz ve buna sebep-sonuç deriz. Âdetullah: Allah’ın âdeti. Bir oyun geliştiricisi için bu cümle hiç de tuhaf değil. Ekrandaki ateş pamuğu yakmaz; ikisinin temasını algılayan motor, bir sonraki kareye “yanık pamuk” çizer. Fizik kuralları, motorun vazgeçmediği alışkanlıklardır.

henüz var olmamış olanlar

İbnü’l-Arabî’nin en çok tartışılan kavramlarından biri a’yân-ı sâbite: “sabit ayn”lar. Eşyanın dış dünyada var olmadan önce ilahi ilimdeki hakikatleri. Var değiller ama bilinirler. İbnü’l-Arabî’nin meşhur ifadesiyle “varlığın kokusunu bile koklamamışlardır.” Yaratılış, bu bilinen ama var olmayanlardan birinin “Ol!” emriyle dışarıya çıkmasıdır: kün feyekûn.

Bugünün yapay zekâsında bunun tuhaf bir karşılığı var: gizli uzay (latent space). Bir görüntü modelinin ağırlıklarında, henüz hiç çizilmemiş milyarlarca resim “bilinir” ama hiçbiri yoktur. Bir komut yazarsınız ve biri dışarı çıkar. Modelin ürettiği görüntü, siz istemeden önce de o uzayda bir noktaydı.

harflerden bir evren

On dördüncü yüzyılın sonunda Fazlullah-ı Hurûfî, evrenin harflerden yapıldığını iddia eden bir öğreti kurdu. Arap alfabesinin 28, Fars alfabesinin 32 harfi varlığın yapı taşlarıydı; insanın yüzündeki çizgilerde bile bu harfler okunabilirdi. Hurûfîliğin en büyük şairi, Türkçe yazan Nesîmî’ydi.

1989’da fizikçi John Archibald Wheeler, aynı sezgiyi üç kelimeye sığdırdı: “It from bit.” Her şey bitten. Wheeler’a göre fiziksel dünyanın her parçası, en dipte, evet-hayır sorularına verilmiş cevaplardan oluşur. Harfler sıfıra ve bire dönmüş, ama fikir aynı: evren yazılmış bir şeydir.

Daha da çarpıcısı holografik ilke. Kara delikler üzerine yapılan çalışmalar (Bekenstein, Hawking, ardından ’t Hooft ve Susskind), bir hacmin taşıyabileceği en fazla bilginin o hacmin içiyle değil, yüzeyinin alanıyla orantılı olduğunu gösterdi. Bazı fizikçiler buradan cesur bir sonuca varıyor: üç boyutlu dünyamız, sınırındaki iki boyutlu bir yüzeye yazılmış bilginin bir tür izdüşümü olabilir.

İki boyutlu, üzerine yazılmış, her şeyi içeren bir yüzey. Bunun Türkçede zaten bir adı var: levha.

içerideki ben

Simülasyon teorisi bir soruyla biter: bunu kim çalıştırıyor? Tasavvuf aynı noktaya başka bir soruyla gelir: bunu kim görüyor? Ve ikinci soru, bence, daha ilginç olanıdır. Çünkü bir simülasyonun içindeki karakter için sunucuların nerede durduğunu bilmek hiçbir şeyi değiştirmez. Değiştiren, bakanın kim olduğunu fark etmektir.

Hacı Bayram-ı Velî bir şehre varır, şehri yapılırken görür ve kendisinin de onunla birlikte yapıldığını anlar. Bir render’ı izleyip kendini de o render’ın içinde fark eden bir karakter gibi:

Nesîmî ise simülasyonun tam tersini söyler. Dünya beni içermez; ben dünyayı içeririm:

Belki de mesele, dünyanın bir simülasyon olup olmadığı değil. Levh-i Mahfuz’u, kodu, tohumu hiçbir zaman okuyamayacağız. Ama Yunus’un dediği gibi, okumanın asıl anlamı başka bir yerde:

Dünya modelleri geliştikçe, kendi yarattığımız dünyaların içinde daha çok vakit geçireceğiz. Bir gün birinin içinde, bir karakter dönüp etrafına bakacak ve dağın arkasının, o bakana kadar orada olmadığını fark edecek. Umarım o an aklına ilk gelen soru “kim yazdı?” değil, “kim bakıyor?” olur.

dürüst bir not

Buradaki eşleştirmelerin hepsi benzetme. Eşarî’nin “an”ı bir kare hızı, a’yân-ı sâbite bir gizli uzay, Levh-i Mahfuz bir holografik yüzey değil. Kelâmcılar da sûfîler de bu kavramları kendi bağlamlarında, çok daha ince ayrımlarla tartıştı; tasavvufun kendi katman sıralaması (Hazarât-ı Hams) yukarıdaki beş katmanlı şemadan farklı işler. Simülasyon hipotezi de test edilebilir bir bilimsel teori sayılmıyor. Bu yazı, iki farklı dilin aynı soruya ne kadar yaklaştığını gösterme denemesi; bir dilin ötekini kanıtladığını değil.